Nếu Tây Bắc là bức tranh lụa mơ màng mây khói thì Tây Nguyên là một bức sơn mài dữ dội, rực lửa trong ráng chiều.

Nếu Tây Bắc nhẹ nhàng như sli(*), lượn réo rắt, nỉ non, đậm chất trữ tình của hợp âm khèn bè mà những trai H’mông bày tỏ nỗi lòng trong những rừng xuân non cao, thắm sắc hoa đào, thì những chàng trai Tây Nguyên bụm hai bàn tay đưa lên miệng hú vang. Tiếng hú đi hết mấy tiếng chiêng, mấy con suối, hết mấy ngày đường trong thanh âm trầm hùng của những dòng sông cuộn xiết, của thác dữ, rừng già, trong âm vang của những dàn cồng chiêng lay động núi rừng.

Những chàng trai Tây Bắc đến chợ trên lưng ngựa, còn những chàng trai Tây Nguyên cưỡi voi.

Cồng chiêng là thần thái của văn hóa Tây Nguyên, của những trường ca Đam San, của những pho sử thi mà già làng kể cho cháu con nghe đêm này tháng khác dưới mái nhà rông, bên bếp lửa bập bùng. Tây Nguyên là cả một kho tàng, cả một thế giới.

Đường Trường Sơn	Tuôn trào

Rực rỡ	Mùa khô qua rừng khộp

Nhà rông và cột lễ	Nhà thờ gỗ ở thị xã Kom Tum độc nhất và đẹp nhất Đông Dương

Cầu thang lên nhà người Ê Đê	Chiếc gùi Ê Đê

Không phải tự nhiên mà UNESCO trao tặng Tây Nguyên danh hiệu “không gian cồng chiêng, di sản văn hóa truyền khẩu của nhân loại”, xác nhận công lao bảo vệ, giữ gìn một gia tài văn hóa lâu đời của các dân tộc Tây Nguyên.

Không thể quan niệm về một không gian Tây Nguyên vắng tiếng cồng chiêng, càng không thể quan niệm về giá trị cồng chiêng ở ngoài không gian đã sinh ra và giữ gìn chính nó.

Chúng tôi đã lang thang nhiều ngày trên dải đất cao nguyên hùng vĩ nhất nước ta.

Ấn tượng khó phai về đêm uống rượu cần trong một gia đình Ê Đê, có sáu người con gái đều tốt nghiệp đại học. Bữa cơm lam với thịt rừng nướng trong nhà anh bạn người Gia Rai, R’ma Deng, tác giả của hai cuốn từ điển: “Gia Rai - Việt” và “Việt - Gia Rai”. Không bao giờ có thể quên một chiều nắng tắt, ngoại vi thành phố Pleiku, chị Điềm Phùng Thị tần ngần không muốn đi trước dãy tượng nhà mồ chân chất mà tài hoa của những nhà điêu khắc không tên đã ngẫu hứng tạc thành trong những giờ rảnh rỗi.

Rượu cần đãi khách	Dệt vải

Một chiếc chiêng trong nhà người Ê Đê	Một dàn cồng chiêng

Cơ sở sản xuất cồng chiêng của ông Dương Ngọc Thắng ở Phước Kiều, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam	Trình diễn

Để biết và hiểu thêm loại hình nhạc cụ đặc sắc này, chúng tôi đã về tận làng Phước Kiều, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, gặp một chứng nhân quan trọng, ông Dương Ngọc Thắng. Ông Thắng năm nay đã ngoại thất tuần. Từ trai trẻ, bước chân ông đã in dấu khắp rừng xanh, núi đỏ, từ A Sầu, A Lưới đến các bản Lào chỉ mang theo mỗi một đam mê, đam mê cồng chiêng. Ông chỉ cho chúng tôi nghệ thuật đánh cồng, âm hưởng của hai chiếc chiêng khi đặt gần nhau. Kỹ thuật chỉnh âm và trình diễn một tiết mục cồng chiêng khi gặp tri âm, tri kỷ. Ông có một cơ sở sản xuất loại nhạc cụ này ngay bên đường quốc lộ.

Cùng với cồng chiêng, các dân tộc anh em trên cao nguyên đất đỏ bazan lộng lẫy này, đã từ nhiều đời nay xây nên một lâu đài văn hóa - nghệ thuật độc đáo và đặc sắc, từ văn học, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc và cả một kho tàng truyện kể truyền khẩu dưới hình thức trường ca thể hiện một cách sống động nhận thức của dân tộc mình về nhân sinh, về vũ trụ, mộc mạc mà cao siêu, nôm na mà thâm hậu.

Tây Nguyên là cả một thế giới, cả một kho tàng. Trong âm hưởng trầm hùng của hợp âm cồng chiêng, hy vọng rằng văn hóa Tây Nguyên sẽ ngày càng rực rỡ trong tiếng suối reo, thác đổ.

(*) Sli: điệu hát đặc trưng của dân tộc Nùng ở Tây Bắc

Theo NGUYỄN TRỌNG HUẤN
Doanh nhân Sài Gòn Cuối tuần